หมาหูอักเสบเกิดจากอะไร? เช็กอาการ สาเหตุ วิธีดูแลและป้องกันหูอักเสบ

หมาหูอักเสบเป็นปัญหาที่เจ้าของหลายคนสังเกตได้จากอาการคันหู เกาหูบ่อย สะบัดหัว หูเหม็น หรือมีขี้หูเยอะผิดปกติ ซึ่งอาจดูเหมือนเป็นแค่หูสกปรกธรรมดา แต่ในบางกรณีอาจเป็นสัญญาณของการอักเสบในช่องหูที่ต้องได้รับการดูแลอย่างถูกวิธี โดยเฉพาะสุนัขที่มีอาการเป็นซ้ำบ่อย มีผิวแพ้ง่าย คันตามตัว ขนร่วง หรือสงสัยว่าแพ้อาหารร่วมด้วย

บทความนี้จะพาเจ้าของสุนัขมาเช็กอาการหมาหูอักเสบ สาเหตุที่พบบ่อย วิธีดูแลเบื้องต้น สิ่งที่ไม่ควรทำ และแนวทางเลือกอาหารที่เหมาะกับสุนัขผิวแพ้ง่ายหรือมีแนวโน้มแพ้อาหาร

หมายเหตุ: บทความนี้เป็นข้อมูลเพื่อการดูแลเบื้องต้น ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือการรักษา หากสุนัขมีอาการหูเหม็นรุนแรง หูแดงบวม มีหนอง เจ็บมาก หัวเอียง เดินเซ หรือเป็นซ้ำบ่อย ควรพาไปพบสัตวแพทย์

หมาหูอักเสบคืออะไร?

หมาหูอักเสบ คือภาวะที่ช่องหูของสุนัขเกิดการอักเสบ ระคายเคือง หรือติดเชื้อ โดยส่วนใหญ่มักเกิดบริเวณหูชั้นนอก หรือ Otitis Externa ซึ่งเป็นบริเวณช่องหูก่อนถึงแก้วหู

สุนัขมีโครงสร้างช่องหูที่ค่อนข้างลึกและเป็นมุม ทำให้ขี้หู ความชื้น และสิ่งสกปรกสะสมได้ง่ายกว่าที่หลายคนคิด โดยเฉพาะสุนัขหูตก สุนัขที่อาบน้ำหรือว่ายน้ำบ่อย หรือสุนัขที่มีปัญหาผิวหนังและภูมิแพ้ร่วมด้วย

สิ่งสำคัญคือ หูอักเสบไม่ได้เกิดจากความสกปรกเพียงอย่างเดียว แต่อาจเกี่ยวข้องกับเชื้อยีสต์ แบคทีเรีย ไรหู ความชื้น ภูมิแพ้ผิวหนัง หรือการแพ้อาหารได้เช่นกัน

ลักษณะอาการหมาหูอักเสบที่เจ้าของสังเกตได้

อาการหมาหูอักเสบอาจเริ่มจากอาการเล็กน้อย เช่น เกาหูหรือสะบัดหัว แต่หากปล่อยไว้นาน อาจรุนแรงขึ้นจนเกิดอาการเจ็บ บวม หรือการติดเชื้อในช่องหูได้

อาการทั่วไปที่พบบ่อย

• หมาคันหู เกาหูบ่อย
• สะบัดหัวแรง ๆ หรือสะบัดหัวบ่อยผิดปกติ
• เอาหัวถูพื้น โซฟา หรือผนัง
• หูมีกลิ่นเหม็นหรือกลิ่นอับ
• ขี้หูเยอะกว่าปกติ
• ขี้หูมีสีเข้ม ดำ น้ำตาล เหลือง หรือเขียว
• ใบหูแดง ร้อน หรือบวม จากการที่สะบัดเพราะคันมาก จนทำให้เส้นเลือดฝอยบริเวณใบหูแตก
• ร้องหรือสะดุ้งเมื่อจับบริเวณหู
• ขนรอบหูเปียก เป็นคราบ หรือมีแผลจากการเกา

อาการรุนแรงที่ควรพาไปพบสัตวแพทย์ทันที

• มีหนอง เลือด หรือของเหลวไหลออกจากหู
• หูบวมมาก หรือใบหูบวมคล้ายมีเลือดคั่ง
• สุนัขเจ็บมากเมื่อจับหู
• หัวเอียง
• เดินเซ เสียการทรงตัว
• ซึมมาก ไม่กินอาหาร หรือมีไข้
• เป็นหูอักเสบซ้ำ ๆ แม้เคยรักษาแล้ว

อาการเหล่านี้อาจบ่งบอกว่าการอักเสบลุกลาม หรือมีปัญหาอื่นร่วมด้วย เช่น หูชั้นกลางอักเสบ หูชั้นในอักเสบ หรือแก้วหูมีความผิดปกติ จึงไม่ควรซื้อยาหยอดหูมาใช้เอง

ตารางเช็กอาการ หูสกปรกธรรมดา หรือหูอักเสบ?

สิ่งที่สังเกต	อาจเป็นหูสกปรกทั่วไป	เสี่ยงหูอักเสบ / ควรพบสัตวแพทย์
ขี้หู	มีเล็กน้อย สีอ่อน ไม่มีกลิ่นแรง	เยอะผิดปกติ สีดำ เหลือง เขียว หรือมีหนอง
กลิ่น	ไม่มีกลิ่น หรือมีกลิ่นอ่อน ๆ	เหม็นแรง เหม็นเปรี้ยว หรือเหม็นอับ
พฤติกรรม	ไม่เกา ไม่สะบัดหัว	เกาหู สะบัดหัว ถูหัวบ่อย
ใบหู	สีปกติ ไม่บวม	แดง ร้อน บวม หรือเจ็บ
การทรงตัว	เดินและใช้ชีวิตปกติ	หัวเอียง เดินเซ หรือเสียการทรงตัว
สิ่งที่ควรทำ	เช็ดเฉพาะใบหูด้านนอกได้	ไม่ควรล้วงลึกหรือหยอดยาเอง ควรพบสัตวแพทย์

หมาหูอักเสบเกิดจากอะไร?

หมาหูอักเสบเกิดได้จากหลายสาเหตุ บางตัวอาจมีเพียงปัจจัยเดียว แต่หลายตัวมักมีหลายสาเหตุร่วมกัน เช่น ความชื้นสะสมร่วมกับภูมิแพ้ผิวหนัง หรือขี้หูเยอะร่วมกับเชื้อยีสต์

1. เชื้อยีสต์และแบคทีเรีย

เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยหรือมักพบร่วมกับภาวะหูอักเสบ โดยเฉพาะเมื่อช่องหูอับชื้น มีขี้หูสะสม หรือผิวหนังระคายเคือง ทำให้เชื้อเติบโตมากกว่าปกติ

• สังเกตอาการ: หูเหม็นอับ ขี้หูเยอะ สีน้ำตาลเข้ม หูแดง และคันมาก
• ข้อระวัง: หากติดเชื้อแบคทีเรียร่วมด้วย อาจมีขี้หูสีเหลืองเขียว มีหนอง หรือเจ็บหูรุนแรงขึ้น

2. น้ำเข้าหูหรือความชื้นสะสม

เกิดจากการอาบน้ำ ว่ายน้ำ แล้วไม่ได้เช็ดหูให้แห้งสนิท ทำให้ยีสต์หรือแบคทีเรียเติบโตได้ง่าย

• กลุ่มเสี่ยง: สุนัขหูตก เช่น บีเกิล ค็อกเกอร์ สแปเนียล หรือบาสเซ็ต ฮาวด์ อาจเสี่ยงมากขึ้น เพราะใบหูปิดทับ ทำให้อากาศถ่ายเทยากและความชื้นสะสมง่าย

3. ไรหู

ปรสิตขนาดเล็กที่ก่อให้เกิดการระคายเคืองและคันอย่างรุนแรง

• สังเกตอาการ: สุนัขอาจเกาหูแรงมาก สะบัดศีรษะบ่อย และมีขี้หูสีดำหรือน้ำตาลเข้มแห้ง ๆ คล้ายกากกาแฟ
• ข้อระวัง: ควรพาไปพบสัตวแพทย์เพื่อตรวจยืนยันและเลือกยาที่เหมาะสม หากเลี้ยงรวมหลายตัวควรพาไปตรวจพร้อมกัน เพราะไรหูอาจติดต่อกันได้

4. ภูมิแพ้ผิวหนังหรือแพ้อาหาร

สุนัขที่หูอักเสบเป็น ๆ หาย ๆ อาจเกี่ยวข้องกับโรคภูมิแพ้ผิวหนังหรือการแพ้อาหารได้ เพราะเยื่อบุช่องหูอักเสบและระคายเคืองง่ายขึ้น ส่งผลให้ยีสต์หรือแบคทีเรียเติบโตตามมาได้ในบางตัว

• สังเกตอาการร่วม: มักคันตามตัว เลียอุ้งเท้า ผิวแดง ขนร่วง หรือมีอาการถ่ายเหลวร่วมด้วย

5. สิ่งแปลกปลอมเข้าหู

เศษหญ้า เมล็ดพืช หรือฝุ่นละอองหลุดเข้าไปในช่องหู

• สังเกตอาการ: มักเกิดกับหูข้างใดข้างหนึ่งเพียงข้างเดียว สุนัขจะแสดงอาการเจ็บ ทรมาน หรือเอียงหัวสะบัดอย่างรุนแรงทันที
• ข้อระวัง: ห้ามใช้ไม้พันสำลีหรือแหนบคีบออกเองเด็ดขาด เพราะอาจดันสิ่งแปลกปลอมให้ลึกขึ้น ควรรีบให้สัตวแพทย์ส่องตรวจด้วยอุปกรณ์เฉพาะ

6. การทำความสะอาดหูผิดวิธี

การล้างหูถี่เกินไป ใช้น้ำยาที่ไม่เหมาะกับสัตว์เลี้ยง หรือใช้คอตตอนบัดล้วงลึกเกินไป อาจทำให้ช่องหูระคายเคือง บาดเจ็บ และอักเสบมากขึ้น

• ข้อระวัง: หากหูสุนัขเริ่มแดง เจ็บ เหม็น หรือมีน้ำไหล ไม่ควรล้างหูเองโดยไม่ปรึกษาสัตวแพทย์ เพราะอาจยิ่งกระตุ้นให้แผลหรือการอักเสบแย่ลง

หมาหูอักเสบเกี่ยวกับภูมิแพ้หรือแพ้อาหารไหม?

อาการหูอักเสบในสุนัขสามารถเกี่ยวข้องกับภูมิแพ้หรือแพ้อาหารได้ โดยเฉพาะในตัวที่มีอาการเป็น ๆ หาย ๆ ซ้ำซ้อน หรือมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น คันตามตัว ผิวแดง เลียอุ้งเท้า หรือถ่ายเหลวบ่อย

อย่างไรก็ตาม เจ้าของไม่ควรสรุปเองว่าสุนัขแพ้อาหาร เพราะอาการหูอักเสบเกิดได้จากหลายปัจจัย ทั้งยีสต์ แบคทีเรีย ไรหู หรือความชื้นสะสม ทางที่ดีควรพาไปให้สัตวแพทย์ตรวจช่องหูเพื่อประเมินสาเหตุที่เป็นไปได้ หากสัตวแพทย์สงสัยเรื่องแพ้อาหาร อาจแนะนำให้ทดลองอาหารแบบคัดแยกสาเหตุ (elimination diet) หรือใช้อาหารสูตรเฉพาะ เช่น อาหารโปรตีนไฮโดรไลซ์ ภายใต้แผนติดตามอาการของสัตวแพทย์

วิธีดูแลเบื้องต้นเมื่อสงสัยว่าหมาหูอักเสบ

เมื่อสังเกตว่าสุนัขเริ่มเกาหู สะบัดหัว หรือหูมีกลิ่น สิ่งแรกที่ควรทำคือประเมินความรุนแรงของอาการ ไม่ควรรีบหยอดยาเอง เพราะยาหยอดหูแต่ละชนิดใช้กับสาเหตุที่ต่างกัน

สิ่งที่เจ้าของทำได้

• สังเกตว่ามีอาการที่หูข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง
• ดูสี กลิ่น และปริมาณของขี้หู
• เช็ดเฉพาะใบหูด้านนอกที่มองเห็นได้
• ซับหูให้แห้งหลังอาบน้ำหรือว่ายน้ำ
• สังเกตอาการร่วม เช่น คันตัว ขนร่วง เลียเท้า ถ่ายเหลว หรือซึม
• จดบันทึกอาการก่อนพาไปพบสัตวแพทย์ เช่น เริ่มเป็นเมื่อไร มีกลิ่นแบบไหน เกาหูบ่อยแค่ไหน

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• ไม่ใช้คอตตอนบัดล้วงลึกเข้าไปในช่องหู
• ไม่หยอดยาเองโดยไม่รู้สาเหตุ
• ไม่ใช้ยาคนกับสุนัข
• ไม่ใช้น้ำเกลือ แอลกอฮอล์ หรือไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ล้างหูเอง
• ไม่ล้างหูเองหากหูแดง บวม เจ็บ มีกลิ่นแรง หรือมีหนอง
• ไม่ปล่อยทิ้งไว้นานหากสุนัขมีอาการหัวเอียงหรือเดินเซ

เมื่อไรต้องพาหมาไปพบสัตวแพทย์?

ควรพาสุนัขไปพบสัตวแพทย์ หากมีอาการต่อไปนี้

• หูเหม็นแรง
• ขี้หูเยอะผิดปกติ หรือมีสีดำ เหลือง เขียว
• หูแดง บวม ร้อน หรือเจ็บ
• เกาหูจนเป็นแผล
• สะบัดหัวแรงจนใบหูบวม
• มีหนอง เลือด หรือของเหลวไหลจากหู
• หัวเอียง เดินเซ หรือเสียการทรงตัว
• เป็นซ้ำบ่อย แม้เคยรักษาแล้ว
• มีอาการคันตัว ผิวแดง ขนร่วง หรือสงสัยแพ้อาหารร่วมด้วย

การตรวจโดยสัตวแพทย์จะช่วยประเมินสาเหตุที่เป็นไปได้ เช่น ยีสต์ แบคทีเรีย ไรหู หรือปัญหาอื่นในช่องหู ทำให้เลือกแนวทางรักษาได้เหมาะสมและลดโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ

อาหารช่วยดูแลหมาหูอักเสบได้ไหม?

อาหารไม่ได้รักษาหูอักเสบโดยตรง เพราะหูอักเสบต้องประเมินและดูแลตามสาเหตุ เช่น การทำความสะอาดช่องหูโดยสัตวแพทย์ ยาหยอดหู หรือยาฆ่าเชื้อเมื่อจำเป็น

แต่ในสุนัขบางตัวที่หูอักเสบสัมพันธ์กับภูมิแพ้ ผิวหนังอักเสบ แพ้อาหาร หรืออาการคันเรื้อรัง การเลือกอาหารที่เหมาะสมอาจช่วยดูแลสุขภาพผิวหนัง ลดปัจจัยกระตุ้นบางอย่างในบางกรณี และสนับสนุนการดูแลระยะยาวได้

โดยเฉพาะสุนัขที่มีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย

• คันตามตัวเป็นประจำ
• เลียเท้าบ่อย
• ผิวแดงหรือมีผื่น
• ขนร่วง
• หูอักเสบซ้ำ
• ถ่ายเหลวหรือระบบย่อยอาหารไว
• สงสัยแพ้โปรตีนอาหารบางชนิด

หากต้องเปลี่ยนอาหารเป็นสูตรเฉพาะ ควรค่อย ๆ ปรับอาหารและทำตามคำแนะนำของสัตวแพทย์ ไม่เปลี่ยนทันที เพื่อช่วยลดโอกาสท้องเสียหรือระบบย่อยอาหารแปรปรวน

แนะนำสูตรอาหารที่เกี่ยวข้องกับหมาหูอักเสบจากภูมิแพ้หรือผิวแพ้ง่าย

การเลือกอาหารควรพิจารณาจากอาการของสุนัข ความรุนแรงของปัญหา และคำแนะนำของสัตวแพทย์ โดยเฉพาะในกรณีที่สงสัยว่าอาการหูอักเสบซ้ำเกี่ยวข้องกับการแพ้อาหารหรือปัญหาผิวหนังเรื้อรัง

1. Perfecta Therapeutic Anallergenic Dog

• จุดเด่น: ผลิตจากโปรตีนไฮโดรไลซ์ที่ผ่านการย่อย อย่างละเอียด ทำให้โมเลกุลโปรตีนมีขนาด เล็กกว่า 1,000 ดาลตัน จนระบบภูมิคุ้มกัน ตรวจจับไม่ได้ จึงช่วยป้องกันการแพ้ อย่างเห็นได้ชัด

2. Perfecta Therapeutic Hypoallergenic Dog

• จุดเด่น: ผลิตจากโปรตีนจำนวน 2 แหล่งจากสัตว์ และพืชไฮโดรไลซ์ที่ผ่านการย่อยอย่างละเอียด และง่ายต่อการดูดซึม ทำให้โมเลกุลโปรตีนมี ขนาดเล็กกว่า 5,000 ดาลตัน (มากกว่า 97%) จนระบบภูมิคุ้มกันตรวจจับไม่ได้ จึงช่วยป้องกัน การแพ้อย่างเห็นได้ชัด

3. Perfecta Adult Skin & Coat Care สำหรับดูแลผิวหนังและขนในชีวิตประจำวัน

• จุดเด่น: มีสารอาหารที่ช่วยสนับสนุนเกราะป้องกันผิวหนัง (Skin Barrier) และดูแลสุขภาพผิวหนังกับเส้นขนในชีวิตประจำวัน

วิธีป้องกันหมาหูอักเสบไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำ

การป้องกันหูอักเสบควรดูแลทั้งเรื่องความสะอาด ความชื้น สุขภาพผิวหนัง และโภชนาการร่วมกัน โดยเฉพาะสุนัขที่เคยเป็นซ้ำมาก่อน

1. เช็ดหูอย่างถูกวิธี

เช็ดทำความสะอาดเฉพาะใบหูด้านนอกและบริเวณที่มองเห็นได้ หลีกเลี่ยงการใช้คอตตอนบัดล้วงลึก เพราะอาจดันขี้หูอัดแน่นหรือทำให้ช่องหูบาดเจ็บ หากใช้น้ำยาล้างหู ควรเลือกสูตรเฉพาะของสัตว์เลี้ยงและปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนใช้

2. ซับหูให้แห้งหลังอาบน้ำหรือว่ายน้ำ

ความชื้นเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เชื้อยีสต์และแบคทีเรียเติบโตได้ง่าย หลังอาบน้ำ ว่ายน้ำ หรือโดนฝน ควรซับบริเวณใบหูให้แห้ง และหลีกเลี่ยงการปล่อยให้หูอับชื้นเป็นเวลานาน

3. สังเกตอาการคันและปัญหาผิวหนังร่วมด้วย

หากสุนัขมีอาการหูอักเสบซ้ำร่วมกับคันตัว ขนร่วง ผิวแดง หรือเลียเท้าบ่อย ควรให้สัตวแพทย์ประเมินเรื่องภูมิแพ้ผิวหนังหรือการแพ้อาหาร เพราะหากยังมีปัจจัยกระตุ้นเดิม หูอักเสบอาจกลับมาเป็นซ้ำได้

4. เลือกอาหารที่เหมาะกับสภาพร่างกาย

โภชนาการที่เหมาะสมอาจช่วยสนับสนุนเกราะป้องกันผิวหนัง (Skin Barrier) และสุขภาพผิวหนังโดยรวม ควรเลือกอาหารสูตรที่ตอบโจทย์ตามสภาพร่างกายและปัญหาของสุนัขแต่ละตัว

5. ตรวจสุขภาพเป็นประจำ

สุนัขที่มีประวัติหูอักเสบบ่อย ควรตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์เป็นระยะ เพื่อประเมินช่องหู ผิวหนัง และปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ โดยเฉพาะในสุนัขหูตก สุนัขผิวแพ้ง่าย หรือสุนัขที่มีโรคประจำตัว

บทสรุป

หมาหูอักเสบเป็นปัญหาที่ไม่ควรมองข้าม เพราะอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ ทั้งความชื้น เชื้อยีสต์ แบคทีเรีย ไรหู สิ่งแปลกปลอม หรือปัญหาภูมิแพ้และแพ้อาหาร หากสุนัขมีอาการเกาหู สะบัดหัว หูเหม็น ขี้หูเยอะ หรือหูแดงบวม ควรสังเกตอาการอย่างใกล้ชิด และพาไปพบสัตวแพทย์หากอาการไม่ดีขึ้นหรือมีสัญญาณรุนแรง

สำหรับสุนัขที่มีหูอักเสบซ้ำร่วมกับผิวแพ้ง่าย คัน ขนร่วง หรือสงสัยแพ้อาหาร การดูแลระยะยาวควรทำควบคู่กันทั้งการรักษาตามสาเหตุ การดูแลความสะอาดหูอย่างถูกวิธี และการเลือกอาหารที่เหมาะสมกับสภาพร่างกายของสุนัขแต่ละตัว

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับหมาหูอักเสบ

หมาหูอักเสบหายเองได้ไหม?

บางกรณีที่เป็นเพียงหูสกปรกเล็กน้อยอาจดีขึ้นได้หลังดูแลความสะอาดอย่างถูกวิธี แต่ถ้ามีอาการหูเหม็น ขี้หูเยอะ หูแดง เจ็บ หรือเกาหูต่อเนื่อง ไม่ควรรอให้หายเอง เพราะอาจเป็นการติดเชื้อหรือมีสาเหตุอื่นที่ต้องรักษา

หมาหูเหม็นเกิดจากอะไร?

หมาหูเหม็นอาจเกิดจากขี้หูสะสม ความชื้น เชื้อยีสต์ แบคทีเรีย หรือการอักเสบในช่องหู หากกลิ่นเหม็นแรงหรือมาพร้อมขี้หูสีผิดปกติ ควรพาไปพบสัตวแพทย์

ขี้หูหมาสีดำเกิดจากอะไร?

ขี้หูสีดำอาจพบได้จากหลายสาเหตุ เช่น ขี้หูสะสม เชื้อยีสต์ หรือไรหู โดยเฉพาะถ้ามีอาการคันมากและสะบัดหัวบ่อย ควรให้สัตวแพทย์ตรวจเพื่อแยกสาเหตุ

ใช้น้ำยาล้างหูสุนัขเองได้ไหม?

ใช้ได้ในกรณีที่เป็นการดูแลตามปกติและไม่มีอาการอักเสบ แต่ถ้าสุนัขมีหูแดง เจ็บ หูเหม็น มีหนอง หรือสะบัดหัวรุนแรง ไม่ควรล้างหูเอง ควรพาไปตรวจเพื่อความปลอดภัย

หมาหูอักเสบเกี่ยวกับแพ้อาหารไหม?

เกี่ยวข้องได้ในบางกรณี โดยเฉพาะสุนัขที่มีหูอักเสบซ้ำร่วมกับคันตัว ผิวแดง ขนร่วง เลียเท้า หรือระบบย่อยอาหารไว แต่ต้องให้สัตวแพทย์ประเมิน ไม่ควรสรุปเองจากอาการหูอักเสบเพียงอย่างเดียว

อาหารสุนัขแพ้ง่ายช่วยเรื่องหูอักเสบได้ไหม?

อาหารสุนัขแพ้ง่ายไม่ได้รักษาหูอักเสบโดยตรง แต่หากสาเหตุเกี่ยวข้องกับการแพ้อาหาร (food allergy) หรือภาวะไวต่ออาหาร (food sensitivity) การเลือกอาหารสูตรเฉพาะภายใต้คำแนะนำสัตวแพทย์อาจช่วยควบคุมปัจจัยกระตุ้นและดูแลอาการคันหรือผิวหนังแพ้ง่ายในระยะยาวได้

เอกสารอ้างอิง

1. MSD Veterinary Manual. Otitis Externa in Animals.
   https://www.msdvetmanual.com/ear-disorders/otitis-externa/otitis-externa-in-animals
2. Virbac Thailand. การติดเชื้อในช่องหูสุนัข.
   https://th.virbac.com/home/disease/การติดเชื้อในช่องหูสุนัข.html
3. Hospetal. เกาหู หูเหม็น ขี้หูดำ หูบวม สัญญาณโรคหูอักเสบในสุนัขและแมว.
   https://www.hospetal.co.th/content/3880/dog-cat-otitis
4. VCA Animal Hospitals. Ear Infections in Dogs.
   https://vcahospitals.com/know-your-pet/ear-infections-in-dogs-otitis-externa
5. American Kennel Club. Dog Ear Infections: Symptoms, Causes, Treatment, and Prevention.
   https://www.akc.org/expert-advice/health/dog-ear-infections/
6. Merck Veterinary Manual. Nutritional Requirements of Small Animals.
   https://www.merckvetmanual.com/management-and-nutrition/nutrition-small-animals/nutritional-requirements-of-small-animals